EVERYBODY GUILTY?

EVERYBODY GUILTY?

Wie is verantwoordelijk voor de klimaatverandering die ons heden ten dage zo sterk treft? Geen makkelijke vraag, geen pasklaar antwoord beschikbaar. In wat volgt daarom enkele reflecties over grote industriële vervuilers, zowel bedrijven als landen, over het gevaar van de doe-het-zelf-maatschappij en over de aardbewoners van overmorgen. Deze moeten een aanzet geven tot debat zonder de vraag volledig te kunnen beantwoorden. Het is een complexe kwestie waarbij verleden, heden en toekomst een grote rol spelen.

Niet zelden weerklinkt het verhaal dat ‘wij’, mensen – door onze aantallen, emissies en handelingen – een geologische kracht zijn geworden. Dit is gekend als het naturalistisch narratief van een mensheid die gelijkmatig verantwoordelijk is voor de klimaatwijziging. Iedereen schuldig, iedereen slachtoffer. Op deze manier wordt enkel de mensheid in haar geheel beschouwd, zonder in te gaan op de technische, culturele en economische keuzes die (ongelijkmatig) door sociale groepen, organisaties en instellingen zijn genomen. Dit ‘democratisch’ discours waarin we als menselijke soort allemaal schuld treffen, bevordert mystificatie en politieke paralyse. Het gaat voorbij aan het feit dat een klein percentage van mensen, een paar landen en enkele bedrijven de grootste verantwoordelijkheid dragen voor de emissies. Sinds 1988 hebben bijvoorbeeld slechts honderd bedrijven voor meer dan twee derde van de broeikasgassen gezorgd. Het geschetste discours bevat een sterke depolitisering en individualisering van de duurzaamheidskwestie. De focus op de verantwoordelijkheid van de consument, keuzes inzake levensstijl en op de markt gebaseerde oplossingen stelt politici en bedrijven in staat de status quo te behouden en strengere controles op grondstof uitputtende, vervuilende of sociaal schadelijke producten te vermijden. De ‘ik pleit schuldig’-uitspraak van Joke Schauvliege is hiervoor kenschetsend.

Ontslaan voornoemde bemerkingen ons, als individuele burgers, van de taak te letten op de impact van onze levenswijze? Geenszins. Het plaatst echter zaken in perspectief en pleit voor een systemische aanpak waarbij de economische, sociale en ecologische evenwichten worden herdacht. De burger heeft invloed, zeker in georganiseerd verband. De stap zetten van milieubewustzijn naar wijzigingen in het consumptiegedrag moet er dan ook komen, maar dan door te responsabiliseren, niet door te culpabiliseren. Binnen het domein waar de individuele burger wel effectief een impact heeft, moeten er echter enkele verdere nuances aangebracht worden. Niet alle acties hebben immers hetzelfde effect. Zweeds onderzoek wees onlangs uit dat kleinere gezinnen, een plantaardig dieet en minder gebruik van auto en vliegtuig zorgen voor de grootste vermindering van de ecologische voetafdruk. Dit betekent niet dat al de andere, kleinere ingrepen zinloos zijn, verre van. Het betekent wel dat dingen in perspectief geplaatst moeten worden.

Personal choices against climate change

Door het individu te overstijgen en op een geaggregeerd niveau naar de wereld kijken, zien we dat de voornaamste uitstoters zich in de ‘Westerse’ wereld en opkomende industrielanden zoals de BRICS bevinden. Het is evenwel noodzakelijk zo nu en dan de achteruitkijkspiegel te hanteren en te kijken naar de historische uitstoot. Daaruit blijkt dat Europa en de Verenigde Staten vervuilers van het eerste uur zijn, terwijl het aandeel van bijvoorbeeld China en India quasi miniem is. Dit schept vragen over de historische (koolstof)schuld van bepaalde werelddelen en landen (het Noorden) ten aanzien van opkomende industrieën en de streken waar de effecten van de klimaatwijziging zicht het sterkst laten merken (het Globale Zuiden).

“Dit ‘democratisch’ discours waarin we als menselijke soort allemaal schuld treffen, bevordert mystificatie en politieke paralyse”

Afsluitend nog wat blijk van intergenerationele solidariteit. Dit stuk gaat niet enkel over de verantwoordelijkheid van hoe we in deze problematische toestand zijn terechtgekomen. Het gaat eveneens over de verantwoordelijkheid die we dragen jegens de komende generaties. Zoals een wijs spreekwoord zegt: we erven de grond niet van onze voorouders, we lenen ze van onze nakomelingen. Toekomstgerichte en dus altruïstische keuzen zijn daarom noodzakelijk. Louis Neefs klinkt in dit opzicht misschien wel heel wat minder zweverig.

Slotsom. Everybody guilty? Zeker niet in even grote mate. Klimaatverandering gaat niet enkel over fysische processen, het gaat evenzeer over maatschappelijke processen, en dus over politieke vragen. Hoe komen we tot oplossingen? Alles overlaten aan individuele burgers in het kader van een neoliberale Big Society is geen optie. Om echt duurzaam en toekomstgericht te werken, dienen alle betrokken partijen hun steentje bij te dragen, van kiezel tot rotsblok. Een samenleving waarin overheden, bedrijven én burgers waken over hun impact op mens en planeet: dát is duurzaamheid met toekomst!

*Hoofdafbeelding: de wereld ingedeeld volgens historische koolstofverantwoordelijkheid (Cf. The Carbon Map)

 

LITERATUUR:

Hamilton (C.), Bonneuil (C.) en Gemenne (F.), eds. The Anthropocene and the Global Environmental Crisis. Rethinking modernity in a new epoch. London-New York, Routledge, 2015, 187 p.

Jones (P.T.) en Jacobs (R.). Terra incognita: globalisering, ecologie en rechtvaardige duurzaamheid. Gent, Academia Press, 2006, XXIII + 646 p.

100 bedrijven verantwoordelijk voor 71% van wereldwijde uitstoot, De Morgen

“Ik durf schuldig te pleiten. De klimaat-BV’s ook?”, VRT NWS

‘Het vingertje van Schauvliege is een middelvinger naar geëngageerde burgers’, Knack

Je’n ai marre. Minister Schauvliege, stop ermee de toekomst te mishandelen, MO

Vier dingen die jij kan doen om het klimaat te redden, De Morgen